LASER ADAR

Hemverê Polîtîkaya Yewziwanîye de Alternatîfêko Azadkerdox: Zafziwanîye

Dimayo ke Fransa komara ewilêne serra 1792 de îlan kerde, tavilî ziwanê bînî nêkerdî qedexe, la qiseykerdişê ziwananê bînan yanî halê zafziwanîye hetê komare ra sey astengîyêk vernîya averşîyayîşê şorişî ame ercnayene. Gama 1870 de komara hîrêyine ya Fransa amî îlankerdene komare dest bi qedexeyê ziwananê bînan kerd û tena ziwanê Franskî her cayê welatî ser o ferz kerd. Bi hawayêkê sîstematîkî sey polîtîkayêka dewlete ya asîmîlekerdişê ziwananê bînan tarîx de ma eşkenê vacê ke bi îdareyê Fransa yê ê wextî dest pêkerd. Dima ra ê milet-dewletê ke awan biyî, ê zî zafane peyê şopa nê sîyasetê îmha û înkarî de şiyî û bi zordestî nasname û kulturê şaranê bînan asîmîle kerdî. Na polîtîkaya yewziwanîye biye bingeyê polîtîkayanê qedexekerdoxan ê dewletanê demê modernî. Yeno texmînkerdene ke vero ke Fransa dest bi tetbîqkerdişê polîtîkaya yew-milet û yew-ziwanîye bikero da vîst şar û ziwanê cîyayî Fransa de estbî ke ziwanê înan ameyî qedexekerdene û asîmîlekerdene. Nînan ra çend ziwanî ke ewro zî nê welatî de gane mendê Katalankî, Basqkî, Korsîkankî û Bretonkî yê. Tirkîya zî dimayo ke komara xo 1923 de awan kerde qanûnê xo yê 1924î de medrese, nuşte û deyîrê Kurdkî qedexe kerdî ke bieşko Kurdkî, çi Zazakî çi zî Kurmanckî, asîmîle bikero. Dewleta Tirkan zî sey ya Fransa waşt ke nasnameyê miletê xo serê înkar û kiştişê milet û ziwananê bînan de awan bikero û nasnameyêk ke Tirkîtî ser o û ziwano ke Tirkîya Stenbolî ser o awan biyo biaferno. Bi nê karakterê înan ma vînenê ke milet-dewletê ke sîyasetê yew-milet yew-ziwanî ser o awan biyê destpêka xo ra biproblem biyê, zirar dayê ciwîyayîşê pîyayî. Tirkîya zî sey Fransa awanbiyayîşê komara xo ra dima qirkerdişî kerdî, polîtîkayê tewr giranî yê asîmîlasyonî Kurdkî ser o tetbîq kerdî, la Kurdan seba pawitişê nasname û ziwanê xo xover da, bedelê giranî dayî û her di dîyalektê xo zî resnayî heya bi ewro. Hetêna ra her dewlete fikir û polîtîkaya yew-ziwanîye ser o nêşiye. Mesela, ewro Hindistan de 23 ziwanî, dewletanê sey Kanada, Belçîka, Swîsre de di yan zî di ra vêşêr ziwanê fermîyî estê. Nê dewletî ramojnenê ke vatişê ‘eke dewletêk de yew-ziwanîye çinbo ûca nêrehetîyî û lejî benê serdest’ zûrêka neteweperestanê ê dewletanê yewperestan a. Eksê nê de şima çende biwazê yew-ziwanîye biafernê şima hende benê sebebê nêrehetî û lejî, çunke zaf-rengîye qaydeyêkê xozaya ma yo û şima çende biwazê mudaxeleyê ê qaydeyî bikerê şima hende benê sebebê raşanayîş û decan. Seba nê decan nimûneyo tewr eşkera Kurd ê. Eke dewleta Tirkan ziwanê Kurdkî qedexe nêkerdêne û statuya fermîye de ca bîdayêne şer hende pîl nêbîyêne. Yanî îddîaya yew-milet û yew-ziwanîye îddîayêka jakoben a, hemverê heqanê merdiman de ya û heya bi ristim antî-demokratîk a, hemverê azadîya şarî de ya. Dewletê ke yew-ziwanîye pawenê dewletê antî-demokratîk ê, wazena wa nameyê înan Fransa bo; no, na raştîye nûvurneno. Paradîgmaya azadkerdoxe ke pîyayîya şaran ser o ronîyaya, qebûlkerdiş û pawitişê cîyatîyan ser o xo awan kena.

Dewletê ke îlhamê xo zaf-rengî û zaf-vengîye ra nêgênê û xo sepernenê sîstemê kapîtalîstî yo ke ked û ercanê şarî qey menfaatê komêka mîyanê dewlete binpay keno, ê dewletî bi nênaskerdişê ziwananê şaranê bînan qismêkê muhîm ê wesfê xo yê demokratîkî sere ra kenê vinî. Kurdî, sey miletêk ke zaf-dîyalekt ê û heya nuqteyêk ma eşkenê vacê zaf-ziwan ê, polîtîkaya yew-ziwanîye ya antî-demokratîke qebûl nêkenê û nêverdenê ke hetê sîstemê yewperestî ra bêrê asîmîlekerdene. Helbet Kurdê Bakûrê Kurdistanî hetê qiseykerdişî ra nê des serranê peyênan de xusûsen zî merkezanê bajaran de zihîf mendî. Heta no problemê asîmîlasyonî ewro resayo sewîyeyêka bitehlukeye, çunke fek merkezanê bajarî ra vera bidê hendî dewanê ma de zî Tirkî bena serdeste. Çîyo ke ma sey oto-asîmîlasyon eşkenê name bikerê nê des serranê peyênan de dest pêkerdo. La hetêna ra nê perçeyê Kurdistanî de nê vîst serranê peyênan de berhemdarîyêka xurte ya edebîyatê nûşteyî vecîyaye raşte û na berhemdarîye tayê bibo kemî zî ewro dewam kena. Na nuqta de eke ziwanê Kurdkî reyna bireso merkezanê bajaranê Kurdan hetê ziwanî ra do newebîyayîşêko hîna xurt xo dir biyaro. Çunke ziwanê bajaran hîna sofîstîke yo û termînolojîya ci hîna hîra ya. Tehrîbato ke polîtîkaya yew-ziwanîye ya dewleta Tirkîye biya sebeb wina aseno ke dermankerdişê ci rê xebatêka hîna xurte û wextêko hîna derg lazim o.

Her formê ferzkerdişê yew ziwanî yewna ziwanî ser o yan zî yew dîyalektî yewna dîyalektî ser o xo dir problemanê psîkolojîk, polîtîk û cimatkîyan ano. Vînayîşo ke vaco ‘biewnîrê welatanê bînan zî yew-ziwanîye ferz kerda, ma çira mekerê’ eslê xo de ê xo rê rayîrê zordestîye esas gênê, yew-ziwanîye çîyo ke ma xo rê model bigîrê nîya. Rayîro ke paradîgmaya azadkerdoxe ser o ronîyaya zaf-rengîye û zaf-vengîye xo rê esas gêno û xora oyo ke xozaya ma û xozaya merdimîye rê zî munasib o no yo. Çi fikir û vatişo ke perspektîfê zaf-rengîye û zaf-vengîye ra dûrî bikewo bêşik wesfê xo yê azadîperwerî keno vinî û beno wayîrê karakterêkê zordestî, bindestkerdoxî û koledarî.

Kurdanê bakûrî, çi Zaza çi Kurmanc, bi mucadeleyê xo yê dergî yê hemverê zihnîyetê yewperestî yê Tirkîye nizdê seserre seba cuyêka hîna weş û azade muhîmîya pawitişê reng û venganê cîyayan bi bedelanê giranan îspat kerde. Paradîgmaya azadkerdoxe ya miletê demokratîkî hemverê sîstemê kapîtalîzmî yê kêraşanayoxî de rayîrêko alternatîf a û cuya şaran hîna kena weş û manîdare. Sîstemê dewleta kapîtalîste meseleya ziwanan de zî sey heme meseleyan xoza û merdimîye nê, xo rê menfaatê şexsî yan zî komêk esas gêno, hesabê ci bêro şarî ser o yewziwanîye ferz keno û gama hesabê ci bêro zafziwanîye ferz keno. La ma nimûneyanê dewletan ra vînenê ke zafaneyê sîstemê kapîtalîstî rayîrê yewziwanîye xo rê esas girewto û biyê sebebê mergê bi hezaran ziwan û kulturanê cîyayan. Ê ewro zî seba menfaatê komêka mîyanê dewlete ziwan û nasnameyanê şaranê mîyanê sînoranê xo qedexe kenê û asîmîlasyonêkê çetinî înan ser o tetbîq kenê. Ma îcraatanê milet-dewletanê kapîtalîstan ra vînenê ke înan rayîrê yewperestîye xo rê esas girewto. Sebebo bingeyên ê pêrodayîşê mîyanê şaran û rişîyayîşê gonî no zihnîyeto yewperest û menfaatperest o. Alternatîfê nê sîstemê kapîtalîstî yê hemverê şaran bi hawayêkê hîrayî hetê têgêrayîşê Kurdan ra bi wendiş û tecrubeyanê serran sey mileto demoktarîk ameyo formulîzekerdene. No alternatîf hemverê sîstemê menfaatperest û yewperestî de krîtîkêko muhîm û heta ti vacê cidî yo. Hemverê cidîyet û xorîyaya nê alternatîfê zafziwanîye û zafrengîye yê mucadeleyê Kurdan de sere de dewleta Tirkîye, dewletê mintiqa û merkezê kapîtalîstî yê rojawanicî hêrs biyê, bi antî-propagandayan û vatişanê xo yê tewşan û nêcidîyan wazenê tesîrê nê alternatîfî kemî bikerê. La Kurdî alternatîfê xo yê zafrengî û zafvengîye de biisrar ê, heya peynî do sîstemê yewperestî red bikerê. No zî ê merkezanê kapîtalîstan tersneno û eke vatiş ca de bo hewnê înan heremneno. Çunke ê merkezî û paştgêrê ê merkezan zanê ke bi nê alternatîfê miletê demokratîkî rayîrê cuya azade û arame sere de seba Kurd û Kurdistanî, welatanê Rojhilatê mîyanênî û şaranê bînan ê dinya abeno. Mileto ke xo û sazîyanê xo nêkero demokratîk binpaykerdişê heqanê merdiman rê zemîn hadre keno. Perspektîfê miletê demokratîkî problemê sîstemê modernîteya kapîtalîste rinda rind tehlîl kerdê û reçeteyo ke seba azadîya şaran pêşkêş kerdo ters fîneno zerra rayber û paştgêranê sîstemê kapîtalîstî. Yewperestîye de merg; zafrengî û zafvengîye de cuye esta.

*Şima eşkenê beşo yewin yê destaneya RAYÎRŞÎYAYÎŞÊ ROJÎ seyr kerê û bibê aboneyê kanalê.👇