Laser Adar

Seke yeno zanayene ke neteweyî yanî miletî bi xo netîceyê vilabîyayîşê fikrê sekulerî û bi averşîyayîşê sîstemê komaran bîyî perçeyêkê muhîm ê cuya ma. No tarîx zî reseno ver bi peynîya seserra 18ine ke şorişê Fransizî virazîyabi. Her çend fikrê neteweperestî bi hawayêko xam bireso heya rayberîya Mûsayî ke Misir ra Cihûdîyî vetî, netewe qey ma fenomenêko newe yo, hemdem o. Na yewe ra neteweyî hetê fikirmend û sîyasetmedaro Îngilîz Benedict Andersonî ra sey netîceyêkê prosesêkê tebîîyî nê labelê sey “komelê ke yenê xeyalkerdene” (imagined communities) ameyê namekerdene. Neteweyî netîceyê nê texeyulo ke serê yewîya ziwan, erd, kultur û sembolanê hemparan (beyraqe, marş ûsn.) yenê awankerdene, înan ser a şekil gênê. Tayênan mucadeleyê netewesazîye bi serfirazî qedênayo û bîyê netewe, tayê hewna mucadeleyê neteweyîye danê û wazenê ke neteweyê xo awan bikerê. Tayê nê mucadeleyê neteweyîye de xo rê kenê amac ke bibê wayîrê dewletêk û qismêk înan ra bîyê, tayê zî wazenê ke bi statuyêka bîne ke manena ya dewlete heqanê neteweyê xo bipawê.

Eke merdim faktoranê tebîîyan ê netewesazî û nêtebîîyan bido têver vîneno ke faktorê ke bingeyê xo de tebîî yê xeylî bisînor ê. Bi nê hetê xo neteweyî zafane netîceyê mudaxeleyê nêtebîîyan ê, vejîyayîş û vilabîyayîşê înan sîstemê kapîtalîstî dir eleqedar o. Çende ke sîstemo kapîtalîst aver şiyo û herinda bawerîyan de xirsê mulkî serdest bîyo hende hûmara dewletan û pîya bi înan hûmara neteweyan û netewesazîyan bîya vêşî. Gama kes cigêrayîşêk derheqê qewmanê kanan de bikero do bivîno ke nisbetê xusûsîyetanê înan ê tebîîyan û yê neteweyanê ewroyênan yewbînan ra xeylî cîya yo. Neteweyî tarîxê merdimîye de fenomenêko newe yê, nizd ra ameyê sazkerdene, la qewmî tarîxêko nêbewlî yê kanî ra tepîya rîyê erdî de yê, vila bîyê. Dinya de bi hezaran qewmî estê, la bi seyan neteweyî estê. Çîyo ke meseleya neteweyî hîna keno nêtebîî gireyê aye yê dewlete dir o. Dewlete bi xo zî sey wesîteyêkê rayberdişê komelan fenomenêko nêtebîî ya, viraştekî ya. Tu dewlete tebîî nêya, dima ra bi destê merdiman ameya ronayene, berhemê ma ya û pîroz nêya. Bi vilabîyayîşê sîstemê împaratorîyan hûmara neteweyan zî bîye zêde, bêguman ya dewletan zî. Yanî gama ma biewnîrê nê hîrê seserranê peyênan ra ma vînenê ke fikro neteweyî yo ke Polonya de hêdî-hêdî bîyo sîstematîk bi şorişê endustrîyan ê Fransa û Îngilîstanî bîyo bikok, şekilê xo yê ewroyênî girewto. Terefgêrî û muhîmîya bawerîyan ê wextî ra tepîya bena kemî, arêdayîşê mulkî yanî sîstemo kapîtalîst xo bi organîzekerdişê sey dewlete hemkarîya netewesazîye keno, neteweyî şekil gênê û vejênê werte. Mulko ke binê nameyê dînî de destê împaratorîyan de yo bi awankerdişê dewletan fînîyeno binê destê rayberanê ê dewletan.

Hem şerê yewin ê dinya ke peynîya împaratorîyan arde hem zî şero diyin ke netîceyê ci de fikro neteweperwerî hîna bi saxlem, têkilîyê parekerdişê erdan yanî ê mulkî û prosesê netewesazîye yewbînan dir pîya aver şîyî. Dinya de çende sîstemo kapîtalîst bi vila hende hûmara neteweyanê neweyan bîye zêde. Bi nê hetê xo gama qalê netewesazîyêk beno ganî merdim bala xo bido fikrê kapîtalîstbîyayîşî û nê ra girêdaye bala xo bido dewletbîyayîşî ser. Kurdî ke hem netîceyê şerê yewin û hem zî yê diyinî yê dinya de rîyê kemasîyanê netewesazîye ra û plananê parekerdişan ê hêzanê serdestan ra bêdewlet mendî, bi nê hetê xo seba îzehê têkilîya dewletbîyayîşî û kapîtalîzmî nimûneyêko zaf muhîm ê. Ewro bi hûmara xo ya ke resena pancas mîlyonî Kurdî sey neteweyo tewr gird o bêdewlet zanîyenê. Gama ma ewnênê nêdewletbîyayîşê Kurdan ra ma vînenê ke sîstemo kapîtalîst ke şerê parekerdişî yê yewinî ra dima vernîya xeylî neteweyan kerde a ke bibê wayîrê dewlete nêverda Kurdî bibê wayîrê dewlete û sîstemî na polîtîkaya xo heya ewro bi hawayêk dewam kerde. Dewletê ke erdê Kurdan ser o hukm kenê û exlebê dewletê dinya zafê reyan meseleya rayberdişê şarî de nêeşkenê xo sey rayîrêko alternatîf o rind ramojnê. Dewletê Tirkîya, Surîye, Iraq û Îrano ke se serrî yo Kurdan ser o polîtîkayanê înkar û qirkerdişî bica anê belkî hendeyê Kurdan nêbo zî ziraro pîl dayo şarê Ereb, Faris, Tirk û şaranê bînan zî. Yanî qirkerdişê ke Kurdan ser o ameyê bicaardene ziraro pîl bido Kurdan zî seba ke nê dewletî nêeşkayê sîstemê xo bikerê ademîmerkezîyetkar û demokratîk neteweyanê nê dewletan bi xo zî destê dewletanê xo ra zirar dîyo û ewro pîya bi Kurdan ê zî para xo antî-demokratîkbîyayîşê dewletanê xo ra gênê. Na yewe ra sey wesîteyêkê rayberdişê komeleyan dewlete ganî sey reçeteyo tekane nêro dîyene. Heta xusûsen nimûneyanê dewletanê antî-demokratîkan de ganî ewro kes biîhtîyat nizdê fikrê dewlete bibo. Sîyaseto ke vaco “wa dewlete bibo senî bena wa bibo” azadîya şarî nê, menfaatê xo û dormeyê xo paweno. Dewletêka winakî şarê xo ra zî pawena ke bi qebûlkerdişê dewletêk ke şekilê ci yê îdareyî meçhûl o nêheqîyanê ke do meşte bi şarêkê bînî yan zî şarê xo bikero, hemverê ê nêheqîyan de bêveng bimano. Dewletê ke Kurdistanî ser o serdest bîyê çende reyan na raştî tecrube kerda. Rayberîyanê nê dewletan binê nameyê “payîdarmendişê dewlete” de Kurdî û şarê bînî kiştê, înan ser o zordestîyê pîlî kerdê la şarê xo ra vato “eke şima bêveng nêvinderê dewleta ma do dest ra şiro”. Hetêna ra ê dewletanê antî-demokratîkan de rayberanê ci tena giranîye daya menfaatê xo û dormeyê xo, şaranê bînan ca verdê xizmetê şarê xo zî nêkerdo. Çunke sîstemê înan de kulturê demokrasî nê, kulturê bêvengkerdişê muxalefetî, yew merkezî ra rayraberdişî esto. Ewro zî no sîstemo yewmerkez dewletanê sey Tirkîya, Îran û Sûrîye de beno sebebê zordestî û qirkerdişan. Çi heyf ke tayê partîyê Kurdan ke kewtê dimayê menfaatê xo û dormeyê xo zî herinda ke kulturê demokrasî û zafmerkezîye bipawê û teşwîq bikerê adresê heme halkerdişê probleman sey dewletbîyayîşî ramojnenê. Çîyo hîna ecêb no yo ke nê partîyî bi xo zî dewletanê ke Kurdistanî ser o yew merkezî ra serdestîya xo rayra benê înan dir embazê tewr nizd ê! Yanî dormeyê ke ewro Kurdan ra vanê “dewlete” ha “dewlete” gama kes ewnêno modelê dewleta ke ê wazenê vîneno ke yewmerkezîye pawenê û behsê dewletêka demokratîke nêkenê. Têkilîyê ê partîyan dewletanê îşxalkerdoxan dir zaf xurt ê! Eke dewlete demokratîke nêbo û yewmerkezî ra bêro rayraberdene dewleta Kurdan a ke ronîyo do Tirkîya, Sûrîye yan zî Îranî ra çiqas cîya bo? Ma Kurdan hende mucadele û gonî seba ke bibê sey îşxalkerdoxan da? Helbet nê! Kurdî ha xoserî bo, ha federasyon û yan zî dewlete bo ganî sîstemêkê demokratîkî ser o awan bikerê û zafmerkezîye bipawê. Eke zihnîyet de yewreng û yewvengî bibo, herinda şarî komêk, partîyêk yan zî eşîrêk rayberdişî de qeraran bido netîceyê ci bi hawayêko bêguman zordestî ya, dîktatorî ya.

Kurdan rê seba pawitişê heqanê xo statuyêk şert o, la no statu eke xo de demokrasî û zafmerkezîye nêhewêno a game Kurdî do mecbûr bimanê ke zordestîyê ke heya ewro rî bi rî mendê na rey zî hetê rayberanê xo ra ê zordestîyan tecrube bikerê. Çîyo tewr muhîm statuyêka azadîperwer û demokratîk a. Na yewe ra Kurdê ke dewlete wazenê ganî modelê a dewlete îzeh bikerê û çarçiwaya ci rinda rind eşkera bikerê. Gelo dewletêka senêne wazenê? Dewleta ke vanê ma wazenê tena yew perçeyê Kurdan rê wazenê yan heme perçeyanê Kurdan rê? Mesela Kurdê ke vanê “dewlete” erdê Kurdistanê bakûrî ke perçeyo tewr pîl o zî kenê sînoranê a dewlete? Modelo ke ê seba a dewlete wazenê zafmerkezin o yan yewmerkezin o? Tena dewletbîyayîşê Kurdan nê, wayîrbîyayîşê statuyêko dewlete ra kemî zî eşkera yo ke goreyê waştişê Tirkîya, Surîye, Iraq û Îranî nêyo. Helbet sîstemo kapîtalîst ke rayberîya ci Rojhilato Mîyanên de Tirkîya kena sere ra hemverê her tewir heqanê neteweyîyan ê Kurdan o. La kîşta nê de no sîstem û Tirkîya xusûsen hemverê Kurdanê ke wayîrê perspektîfê azadîperwer û zafmerkezinî yê. Ê Kurdanê ke xizmetê şarê Kurdî de yê nêwazenê. Kurdê ke ewro serkêşîya vatişê “dewlete” kenê gama şinê Enqere hemverê yewmerkezîya dewleta Tirkan de yew çeku zî nêvanê û ser de zî derheqê polîtîkayanê zordaran ke hetê Enqereyî ra Kurdistanê bakûrî ser o yenê bicaardene de bêveng ê. Yanî texeyulê tayê Kurdan de çareyo tekane yê pancas mîlyonî Kurdan dewlet a û a dewlete zî perçeyêko qij ê Kurdan a! Goreyê nê fehmî ra ê ke perçeyanê bînan de yê ganî bi yewmerkezîya ê dewletanê antî-demokratîkan razî bibê û cuya xo wina dewam bikerê! Kurdî dimayê mucadeleyê xo yê azadî û demokrasî yê zêdeyê esrêk zanê ke gama statuya ke yena waştene eke zafmerkezin û demokrate nêbo dewlete nêwazena wa împaratorîye bibo probleman safî nêkena, ser de zî hîna kena giran. Ewro tayê Kurdê ke vatişê “dewletbîyayîşî” xo fek ra nêkenê kemî qalê sîstemê modelê a dewlete nêkenê. Înan ra xîyal Kurdî Kurdê verî yê û gama yew qalê Kurd û Kurdistanî bikero Kurdî do vacê “wa dewlete bibo senî bena wa bibo”. No sîyasetêko korefam o, sîyasetêko hesabqij û hesabteng o. No sîyaset ne asanî, azadî û aşitîya şarê Kurdî wazeno, ne zî cuya Kurdan a azade ya şaranê cîranan dir wazeno. Nê fikran ra ganî netîceyê “Kurdî wa nêbê wayîrê dewlete” yan zî “dewlete sîstemo xirab a” nêvejîyo. Dewlete rayberdişê komelan de statuyan ra statuyêk îfade kena û eke demokratîke bibo û zafmerkezine bibo sîstemêko alternatîf o rind o. La eke şima îzehê modelê “dewlete” nêkerê û vacê “wa dewlete bibo senî beno wa bibo” a game şima mucadeleyê azadîya Kurdan rê fayde ra zafêr zirar danê. Kurdî mecbûr nêyê ke tecrubeyo antî-demokratîk ke hetê neteweyanê cîranan ra ameyo tecrubekerdene reyna tecrube bikerê. Çîyo ke bi hawayêko acil Kurdan rê lazim o bingeyêkê demokratîkî û perspektîfêkê zafvengîye ser o viraştişê yewîya neteweyî ya!

Şîrove Binuse

Şîroveyê xo binuse!
Nameyê xo binuse